پنج شنبه 6 اردیبهشت 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی درباره زندگی کمال‌الدین بهزاد معروف به مانی ثانی

بهزاد در زمان سلطانحسين بـايقرا، شـيبکخان ازبک، شاه اسماعيل اول و شاه طـهماسب از مـحبوبت خاصي بـرخوردار بـود و برترين هـنرمند اين چـهار پادشاه محسوبميشد.

پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد ملی نخبگان: «مشهور  است  که  استاد مذکور صحيفهاي مصور به مجلس فردوس آيين سپهر تـزيين امـيرکـبير اميرعلي شير روح‌‌الله روحه آورد و صورت حال آنچنانکه باغچهاي آراسته[بود] مشتمل بر درختان گـوناگون و بـر شاخسارش مـرغان خوشصورت بوقلمون و برهرطرف جويبارها جاري و گلبنهاي شگفته زنگاري و صورت مرغوب، مير آنچنانکه تکيه بـرعصاي زده سـتاده و بـه رسم ساچيق طبقهاي زر در پيش نهاده.»

عبارات بالا از کتاب «بدايع الوقايع» متعلق به قرن نهم هجري قمري است؛ کتابي منحصربهفرد از آداب و رسوم و فرهنگ و تاريخ مردم هرات، کتابي که از اواخر دوره تيموريان و آغاز دوره صفويان، تصوير روشني به ما ميدهد. در اين کتاب به نقاشياي از کمالالدين بهزاد اشاره شده که ميرعليشيرنوايي را تکيه زده بر عصايش در باغي به همراهي جمعي از دانشمندان و هنرمندان نشان ميدهد. تصويري که شعر و متن آن نيز توسط ميرعليشيرنوايي سروده شده است. در ادامه آمده است که:

«چون حضرت مير آن صورتها را مشاهده و ملاحظه نمود، آن صحيفه لطـيف، ريـاض باطنش را به گلهاي بهجت و سرور و اطراف حياض خاطرش را به اشجار فرح و حضور بـياراست و از عـندليب طـبعش بر شاخسار شوق و ذوق نواي الاحسن، الاحسن برخاست:

نقاش بودي خانه منقش کردي/ اي وقت تو خـوش کـه وقت ما خوش کردي»

سپس مير عليشير از حاضران درخواست کرد که هريک نظر خويش را در آن باب بگويد و حاضران غالبا اظهار کـردند اثر زياده به طبيعت شباهت دارد و بـعضي اظهار کردند کـه از کـثرت شباهت نزديک بوده دست دراز کنند و از گلها و ميوههاي اشجار تصوير بچينند و يکي گفته بود ترسيده دست دراز کند و پرندگان تصوير پرواز کنند و خود امير بيان کرده بود نزديک بود طـبقهاي زر را بـه حـاضران مجلس نثار کنم و آمده که امير به قـدري تـحت تاثير زيـبايي تـصوير واقـع شد که استاد بهزاد را اسب با زين و لجام و جامه نيکو داد و به هرکدام از اهل مجلس لباسهاي فاخر انعام فرمود.

اين تنها مشتي از خروار ستايشهاي بهحقي است که از ماني ثاني، پيشواي مصوّران، رهبر مذهّبان، مصوّر کارگاه آفرينش و قلمزن پرده نقّاشي آسمان و زمين، نادره دوران، استاد کمالالدين بهزاد شده است؛ مردي که در نگارگري ايراني طرحي نو درانداخت.

 

زندگینامه بهزاد

کمالالدين بهزاد در اواسط قرن نهم هجري در هرات متولد شد و در همان کودکي يتيم گشت، اما از آنجا که خداي هر که را خواهد، رفعت و بلندي دهد، ميرک نقاش هرويالاصل و از سادات کمانگيري، سرپرستي او را برعهده گرفت. خواجه ميرک در فن تصوير و تذهيب نظير نداشت، استادي چيرهدست در «تشعيرسازي» و «جانورنگاري» بود و روشي را با نام «گرفت و گير» در نگارگري ايراني ابداع کرد. در تشعيرسازي يا تشعيراندازي، حاشيه صفحات را با نقوشي از حيوانات و طيور و گل و گياه ميآرايند و اغلب اين نقشمايهها را با رنگ طلايي بر پسزمينه لاجوردي ميکشند. در تشعيري که بر نوع «گرفت و گير» است، طرح کلي تصاوير و نقوش انواع پرندگان و جانوران زميني و دريايي و اساطيري در ترکيبهاي خاص متناسب با موضوع اصلي کتاب تصوير ميشوند. استاد ميرک علاوه بر تمام فنون ذکرشده، از کشتيگيران معروف زمان خود بود.

ميرک در زمان شاه سـلطان حـسين بايقراي تيموري به منصب کتابداري خاصه دربار رسيد. کتابخانه سلطنتي هرات درحقيقت کارگاه هنري آن دوره بود. کتابخانه داراي دو بخش بود؛ کتابتخانه براي خطاطان و صورتخانه براي مصوران و نقاشان و مذهبان. در اين کتابخانه علاوه بر ساختن کتابهاي مصور، نقش و کتيبه بناها نيز طراحي ميشد. در صورتخانه، علاوه بر حـجرههاي مـصوران و نقاشان، طرحها و آثاري از استادان پيشين هم نگهداري ميشد تا نقاشان و بهخصوص شاگردان و نوآموزان با سرمشق قرار دادن اين آثار بر ميزان توانايي هنري خود بيفزايند. در دوره سلطنت سلطان حسين بايقرا و وزير فرهنگدوستش، امير عليشير نوايي، جماعتي زبده از کاتبان و نقاشان و مذهبان ورزيده در کتابخانه مشغول بودند.

امير عليشير نوايي، شاعر، دانشمند و سياستمدار برجسته که به دو زبان فارسي و ترکي شعر مي
گفت و مشهور به «ذواللسانين» بود، گروه بزرگ و پرشماري از دانشمندان، عالمان، هنرمندان، شاعران، نويسندگان و عارفان به گرد خويش آورده بود که ازجمله مشهورترين آنان ميتوان از مورخان شهير ميرخواند و خواندمير، نقاش صاحب سبک کمالالدين بهزاد، خوشنويس شهره آفاق سلطانعلي مشهدي، دانشمندان و عالمان بيبديل واعظ کاشفي و الهي اردبيلي و همچنين شاعر و عارف نامدار جامي، آخرين نماينده شعر کلاسيک ياد کرد. در دورهاي که آقاميرک هروي را به رياست کتابخانه منصوب کردند، او کمالالدين بهزاد را در صدر صورتخانه و سلطان علي مشهدي را در صدر کتابتخانه گماشت. سلطانعلي مشهدي که القابي چـون «قـبله الکتاب» و «سلطان الخطاطين» داشت، سالها همراه با کـمالالديـن بهزاد در کتابخانه سلطاني به خلق آثار هنري مشغول بود و مودت آنان چنان بود که اين ابيات را براي بهزاد سروده بود:

فرزند عزيز و ارجمندم بهزاد/ گهگه گذرش به اين طرف ميافتاد

او عمر من اسـت از ره صـورت ليکن/ عمريست که از منش نميآيد يـاد

پس از ميرک، بهزاد و ميرمصور به رياست کتابخانه رسيدند. زماني که شيبک خان ازبک به هرات حمله کرد و تيموريان سقوط کردند، از آنجا که شيبک خان، بنيانگذار پادشاهي شيباني، به آثار او علاقه وافر داشت، بهزاد همچنان در اوج احترام بود. هرچند شيبک خان ادعا داشت که نگارگريهاي بهزاد را اصلاح ميکند. چند سال بعد، شاه اسماعيل 21 ساله به هرات لشکر کشيد و پس از کشتن شيبک خان و به واسطه اختلافات عميق دستور داد تا جمجمه شيبک خان را طلا بگيرند و از آن جام شراب بسازند، سپس استاد بهزاد را به همراه گروهي از هنرمندان و دانشمندان به تبريز انتقال داد. شاه اسماعيل صفوي، کمالالدين بهزاد را به مـديريت کـتابخانه سلطنتي تبريز منصوب کرد.

در اين کتابخانه، کاتبان، نقاشان، مذهبان، جدولکشان، حلکاران، زرکوبان، لاجـوردشـويان و ساير کساني که در زمينه هنري فعاليت مـيکردند، بـه کـار اشتغال داشتند. ارادت شاه اسماعيل به کمالالدين بهزاد چنان بود که وقتي بـراي جنگ با ترکان عثماني به چالدران ميرفت، دستور داد براي حفاظت از استاد بهزاد و شاه محمود نيشابوري خطاط معروف، آن دو را در غاري پنهان کنند و وقتي از نبرد برگشت، اول سراغ حال آن دو استاد را گرفت و بهخاطر سلامتي آنان خداي را شاکر گشت. بهزاد پس از شاه اسماعيل صفوي، در زمان کهولت سن و دوره شاهطهماسب صفوي نيز همچنان ارجمند و در رفعت بود و بعد از يـک زنـدگاني طولاني و پربار در تبريز درگذشت، او را در همان شهر، در باغ کمال نزديک مدفن شيخ کمال خجندي شاعر به خـاک سپردند.

بهزاد در زمان سلطان حسين بـايقرا، شـيبک خان ازبک، شاه اسماعيل اول و شاه طـهماسب از مـحبوبت خاصي بـرخوردار بـود و برترين هـنرمند اين چـهار پادشاه محسوب ميشد. آثـار بهزاد هنرمندان کارگاه امراي مغول هند در کابل و آکره، اميران شيباني در بخارا، شاهان صفوي در تبريز و سلاطين عثماني در قسطنطنيه را تحت تاثير خود قرار داد.

تاریخ انتشار : 1396/03/31
کد : 74218
تعداد بازدید: 495

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601