دوشنبه 28 آبان 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

روایت‌هایی از زندگی علمی علی بن عباس اهوازی

ابوالحسن علی بن عباس مجوسی مشهور به اهوازی که در میان غربیان به نام Haly Abbas شناخته می‌شود، نخستین پزشک مسلمانی است که کتاب‌هایش به لاتین ترجمه شدند، او اولین کسی بود که وجود یک شبكه مویرگی را میان رگ‌های جهنده و غیرجهنده، بیان كرد.

عصر مردان بزرگ بوده، عصر طلایی دانشمندان اسلام. علی بن عباس اهوازی در فاصله زمانی بین دو اسطوره پزشکی می‌زیسته، بعد از رازی و قبل از ابن‌سینا. زکریای رازی با «الحاوی» و ابن‌سینا با «قانون» هیچ‌کدام نتوانسته‌اند مانع درخشش کتاب «الملکی» او در پزشکی شوند. او که در  میان غربیان به نام Haly Abbas شناخته می‌شود، نخستین پزشک مسلمانی است که کتاب‌هایش به لاتین ترجمه شدند.

ابوالحسن علی بن عباس مجوسی مشهور به اهوازی در نیمه اول قرن چهارم هجری قمری به قولی در اهواز و به سخنی دیگر در ارّجان (بهبهان)  چشم به جهان گشود. او مشهورترین كسی است كه نسبت مجوسی در پی نامش قرار دارد. به واسطه پسوند مجوسی پدرش را زرتشتی شمرده‌اند، اما خود اهوازی را به لحاظ نامش (علی) و نام پدرش (عباس) و كنیه‌اش (ابوالحسن) مسلمان می‌دانند. او از شاگردان ابوماهر سیار شیرازی است.

 ابوماهر شیرازی کیست؟

ابوماهر شیرازی را می‌توان بنیان‌گذار مكتب طبی شیراز دانست كه برای نخستین بار در طب اسلامی، طب عملی را هم‌پایه با طب نظری وارد كتب طبی كرده‌اند. او نخستین جراحی است که تاریخ پزشکی نام او را ذکر کرده و کنیه ابوماهر به دلیل مهارتی بوده که در جراحی داشته است. او اولین پزشكی است كه كتابی در آلات جراحی نوشت و از اعمال جراحی سخن به میان آورد. 

علی اهوازی از بزرگ‌ترین پزشکان دولت آل‌بویه  و پزشک شخصی عضدالدوله فنا خسرو بود. او برای عضدالدوله دیلمی یك دایره‌المعارف طبی به نام  «كامل الصناعه الطبیه» نوشت كه به نام‌های «الملکی» یا «الکناش الملکی» و «الکناش العضدی» هم شهرت دارد. 

کناش، کتاب مرجع پزشکی 

كنّاش واژه‌‌ای آرامی است به معنای جُنگ یا مجموعه مختصر. کناش جُنگ یا مجموعه‌ای از مطالب به‌ویژه در طب و خواص گیاهی است. كنّاش‌ها کتاب‌هایی شامل هر سه شاخه مهم دانش طب هستند. دانش شناخت بیماری (علم و معرفه‌ الأمراض)، علم درمان بیماری‌ها (علم العلاج) و دانش شناخت داروها (معرفه قری الأدویه).

کتاب‌های کناش در حكم كتاب‌های مرجع پزشكان به شمار می‌آمدند. نویسندگان كتاب‌های كنّاش، ابتدا بیماری‌های هر عضو را توضیح می‌دهند، سپس برای هر كدام نسخه‌ای می‌نویسند و هم‌چنین نام دیگر بیماری‌ها، علت و علامت‌های هر كدام را تشریح می‌كنند.

عضدالدوله دیلمی

علی اهوازی به دلیل مقام ارجمندش همیشه نزد عضدالدوله مورد احترام بود. عضدالدوله فناخسرو (پناه خسرو) دیلمی بزرگ‌ترین امیر خاندان آل‌بویه بود.

تاسیس بیمارستان عضدی بغداد به فرمان عضدالدوله انجام گرفت. مجوسی از جمله طبیبان این بیمارستان به شمار می‌رفت. این بیمارستان دارای داروخانه‌ای بزرگ بود و تعداد کارکنان آن به حدود 80 تن می‌رسید.

از دیگر فعالیت‌های شهرسازی عضدالدوله توسعه جاده‌ها در خوزستان و ساختن آبراهه‌ای میان کارون و فرات بود. آبراهه یادشده اکنون در شهرستان خرمشهر قابل مشاهده است و رود کارون را به اروند رود پیوند می‌دهد. این آبراهه سبب پیش‌گیری از سقوط کامل خرمشهر و آبادان در دوران جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۰شد.

پیش‌رو در نوشتن کتاب‌های طبی

«كامل الصناعه الطبیه» و «المعالجات البقراطیه» اولین كتاب‌های واقعی آموزشی علم طب در جهان به شمار می‌روند.

شیوه نگارش این کتاب به گونه‌ای است که علی اهوازی را پیش‌قراول نوشتن کتاب‌های طبی به سبک جدید می‌دانند. این کتاب را می‌توان نخستین كتاب طبی دانست كه به صورت كلاسیك تالیف شده و در آن نظریات قدما در طب  مورد چالش قرار گرفته و آرای آنان نقد شده است. این كتاب در دو جلد و شامل 20 مقاله است.  جلد اول در 10 مقاله و علم نظری است و جلد دوم در 10 مقاله دیگر بر جنبه‌های عملی پزشکی تاکید دارد.

مقاله نهم جلد دوم در صد و ده باب، یك دوره كامل جراحی است. این مقاله همان قسمتی است که محققان و دانشمندان مشرق و مغرب بدان اهمیت فوق‌العاده می‌دهند.

در مورد علاج سرطان

در علاج سرطان در این کتاب گفته شده: «سرطان ورمی است سخت و صلب که آدمی بدان مبتلا می‌گردد.» سپس علل و اسباب و نشانه‌ها و علاج آن را بیان می‌دارد. او می‌گوید: «این بیماری کمتر اتفاق افتد که با دارو علاج‌پذیر باشد، باید آن را با چاقو ( آهن - حدید) درمان کرد. این ورم (مقصود سرطان است) کمتر اتفاق می‌افتد که در تمام اندام‌های بدن انسانی پیدا شود، بلکه اغلب اوقات در رحم زنان و پستان آنان حادث می‌شود. ورمی که در رحم عارض گردد، راهی برای علاج آن با چاقو به نظر نمی‌رسد. ولی آن‌چه در پستان یا در بعضی از اعضای برونی بدن پیدا شود، محل‌هایی است که در مجاورت آن شریان‌های بزرگ یا اعصاب قوی نیست. بنابراین باید عضو مبتلا به ورم را با تیغ قطع کرد. هم‌چنین با تیغ محل آن را عمیق در محل زخم گردانده و تمام ریشه‌های آن را برید تا خون جاری گردد، یعنی خون از محل بریده‌شده جریان پیدا کند و قطع نگردد و باید رگ‌های اطراف آن را فشار داد تا خون سیاه تیره سودایی آن خارج شود. سپس محل بریده‌شده را با مرهم‌های مناسب و داروهایی که با آن سایر قرحه‌ها را معالجه می‌کنند، عمل کرد.»   

ویژگی‌های کتاب كامل الصناعه الطبیه

«كامل الصناعه الطبیعه»  از لحاظ تنظیم و طبقه‌بندی مطالب شبیه كتاب‌های امروزی است. تقسیم‌بندی‌های کتاب‌های طبی پس از اهوازی به تقلید از کتاب «الملکی» بوده است. ابن‌سینا نیز این روش منطقی تنظیم، طبقه‌بندی و فهرست‌بندی را در تألیف «قانون»  دنبال كرد. کتاب پزشکی «الملکی» و «قانون» یک مقصود را بیان می‌کند و هر دو، تا اوایل قرن هیجدهم میلادی در مدارس پزشکی اروپا تدریس می‌شدند.

از ویژگی‌های دیگر این کتاب توجه به طب عملی است. قبل از اهوازی و استادش ابوماهر بسیاری از نویسندگان كتاب‌های طبی توجه چندانی به طب عملی نشان نمی‌دادند. 

اهوازی از پزشکانی نبود که به واسطه کثرت تالیفات شهرت یافته باشد، اما کتاب «الملکی» او آن‌چنان بود که مرجع پزشکان و پایه مطالعات پزشکی شرق و غرب قرار گرفت. این کتاب منظم‌تر از کتاب «الحاوی» رازی و کاربردی‌تر از کتاب «قانون» ابن‌سینا است. «الملکی» درحقیقت دایره‌المعارفی کامل است که پزشکان برای تمام نیازهای خود به آن مراجعه می‌کردند.  

ترجمه کتاب «الملکی»

اصل کتاب «الملکی» به زبان عربی و دارای پانصد هزار کلمه بوده و در چند نوبت به لاتین ترجمه شده است. اولین ترجمه در قرن یازدهم میلادی توسط کنستانتین افریقی انجام شد که او بدون ذکر نام اهوازی، کتاب را با نام  «پانتگنی» به اسم خود نوشت. به همین دلیل بسیاری از عقاید اهوازی به نام اروپاییان ثبت شد. کنستانتین افریقی در ترجمه این کتاب همه نشانه‌هایی را که ممکن است نویسنده اصلی را بشناساند، از میان برد. در قرن دوازدهم الیاس استفان انطاکی دوباره این کتاب را از عربی به لاتین با ذکر نام مؤلف علی اهوازی ترجمه کرد.

پندنامه اهوازی 

 اهوازی باب دوم كتاب پرارجش را به ذكر سخنان بقراط و سایر طبیبان متقدم اختصاص داده كه به «پندنامه اهوازی» معروف است و قسمت‌هایی از آن این‌گونه است:

 «هر كه بخواهد پزشك دانشمندی گردد، باید از پندهای بقراط حكیم كه در زمان خود برای پزشكان گفته، پیروی كند و هر كه بخواهد طب بیاموزد و استحقاق آن را داشته باشد، بدون اجر و مزد و شرط و امید تلافی به آن‌ها یاد دهید و آنان را به منزله فرزندان خود و معلمینتان بشمارید و از مردمان پست و سفله مانع شوید كه این علم شریف را فرا گیرند.»

 «پزشك باید پاك و با كیش و خداپرست و نیكوروش باشد و از هر ناپاكی و پلیدی و گناه دوری جوید. نسبت به زنان، چه بانو و چه كنیز، نباید از نظر بد نگاه كند و به منزل آن‌ها جز برای درمان معالجه وارد نشود. طبیب باید راز بیماران را محفوظ دارد.» 

«در درمان بیماران، به‌خصوص مسكینان و فقرا، به جد بكوشد. در فكر سود و اجر از این دسته نبوده، بلكه اگر ممكن شود، دارو را از كیسه خود به آن‌ها بدهد.»

اهوازی در ترجمه سوگندنامه بقراط مطالبی را از آن حك و اصلاح كرده است. آن‌جا كه بقراط تعلیم علم طب را در انحصار پسران استاد و شاگردانی كه طبق قانون پزشكی پذیرفته شده‌اند قرار می‌دهد، اهوازی این اصل را این‌چنین اصلاح می‌كند: «و از مردمان پست و سفله مانع شوید كه این علم شریف را فرا نگیرند...» یا آن‌جا كه بقراط می‌گوید «بیماران سنگدار را عمل نخواهم كرد و این عمل را بر اهل فن واگذار خواهم نمود»، به علت این‌كه در زمان اهوازی پزشكان حاذق و مجرب قادر به انجام این عمل بوده‌اند، آن را از سوگندنامه حذف كرده و به جای سوگند یاد كردن به آپولون و آسكلیپیوس و هیژیا، می‌گوید: «نخستین موعظت آن است كه ستایش پروردگار و فرمان‌برداری خداوند عزوجل را به جای آرند و پس از آن استادان خود را بزرگ دارند.»

اکتشافات علی اهوازی

علی اهوازی در کتاب «الملکی»، بیماری‌های آبله، سرخک، جذام، شپش بدن، کچلی، فیدازین، اگزما، درماتیت، سبورئیک‌ را شرح‌ داده و مـی‌توان او را پدر«درماتولوژی» در شرق به‌ حساب آورد.

درماتولوژی شاخه‌ای از پزشکی است که با پوست و بیماری‌های آن سروکار دارد. علی اهوازی اولین شخص در تاریخ پزشکی است که به دلایل شروع زایمان پی برد. او در «الملکی» توضیح می‌دهد که جنین به قدرت فشار خود از رحم خارج نمی‌شود، بلکه انقباضات رحم به خروج آن کمک می‌کند. پیش از او تصور می‌شد که انقباضات رحمی نشانه شروع زایمان است و جنین در پی آن، با شنا کردن از رحم و مجرای تولد خارج می‌شود. 

او نخستین پزشکی است كه وجود یک شبكه مویرگی را میان رگ‌های جهنده و غیرجهنده، یعنی میان سرخ‌رگ‌ها و سیاه‌رگ‌ها، بیان كرده است.

علی اهوازی در مطالعات خود به عمل انقباض و انبساط قلب توجه كرده و قبل از ویلیام ‌هاروی، دانشمند انگلیسی که او را کاشف دستگاه گردش خون می‌دانند، به اهمیت گردش خون در مویرگ‌ها واقف بوده است. 

 

تاریخ انتشار : 1394/07/11
کد : 73392
تعداد بازدید: 151

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601