سه شنبه 23 مرداد 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی درباره اهمیت دانش و بررسی علم نجوم در دیوان ناصرخسرو

ناصرخسرو قبادياني از جمله شاعراني است که علم و دانش براي او از اهميت بسياري برخوردار است و مخاطب خود را هم به طرق مختلف تشويق به آموزش دانش‌­هاي گوناگون مي­‌کند.

 

پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد ملی ملی نخبگان، با بررسي شعر فارسي، کمتر شاعري را مي‌توان يافت که چون ناصرخسرو در اهميت علم و دانش شعر سروده يا حتي سخن گفته باشد. ناصرخسرو قبادياني از جمله شاعراني است که علم و دانش براي او از اهميت بسياري برخوردار است و مخاطب خود را هم به طرق مختلف تشويق به آموزش دانش‌­هاي گوناگون مي­‌کند و اين بيت او شهرت عام و خاص دارد:

درخت تو گر بار دانش بگيرد

به زير آوري چرخ نيلوفري را

البته بايد در نظر داشت که دانش از نظر ناصرخسرو و مانند او بيشتر دانش ديني است يا دانش­‌هاي ديگري که در فهم دقيق­‌تر دين ياري‌گر است؛ تا جايي که ناصرخسرو شريعت را گاهي معادل اصل دانش مي­‌داند:

شريعت کان دانش گشت و فرقان چشمه حکمت         

يکي مر زر دين را که يکي مر آب دين را يم  

و از نظر ناصرخسرو علم و دين نردباني هستند که باعث سرفرازي در اين جهان هستند:

از طاعت و علم نردباني کن                                

وانگه برشو به کوکب جوزا

باوجود اين‌که در ديوان ناصرخسرو علم و دين با هم کاربرد دارند، اما مطابق رسم زمانه، هرآن‌چه در حوزه مسائل علم و دانش مورد قبول عام و خاص بوده، از نظر ناصرخسرو نيز دانش تلقي مي­‌شده است.

دنبال علم و دانش بودن نيز البته خالي از دردسر نيست؛ کساني که به دنبال علم و دانش مي­‌روند، از آن‌جايي که در معاش دنيوي سرمايه‌­گذاري نکرده‌­اند، در زندگي مالي و مادي با مشکلات فراواني مواجه هستند و ناصرخسرو اين تعبير را برايشان به کار مي­‌برد که فلک نيز با اين جماعت سر به دشمني برداشته است:

جز جفا با اهل دانش مر فلک را کار نيست                

زان‌که دانا را سوي نادان بسي مقدار نيست

با تمام اين احوالات و با تمام دشواري­‌هايي که براي عالمان و دانشمندان وجود دارد، ناصرخسرو باز هم علم­‌آموزي و دانايي را به مراتب بهتر از ناداني برمي­‌شمارد و مرتبت دانايان نزد او بيش از جاهلان است:

مگر جهل درد است و دانش دواست                      

که دانا چنين از جهالت بري است

و با تمام مشکلاتي که دانش براي صاحبش به بار مي­‌آورد، باز هم ناصرخسرو فرياد مي‌زند که:

اين خاطر خطير چنين گفت مر مرا:                          

دانش به از ضياع و به از جاه و مال و ملک

اين تشويق به علم­‌آموزي بحثي ديگر را نيز در شعر ناصرخسرو به پيش مي‌­کشد و آن استفاده خود شاعر از علوم گوناگون در شعر خويش است. اين استفاده گاهي تا حد دشوار شدن بسيار شعر او نيز پيش مي­‌رود. ناصرخسرو بسياري از دانسته­‌هاي مرسوم و حتي فراتر از مرسوم زمان خود را در شعر خويش بازتاب داده است. مهم‌­ترين اين علوم مباحث دشوار فلسفي و خردگرايي است. فقه اسماعيلي و نگرش‌‌هاي فکري مرتبط با اسماعيليان و اشارات پزشکي و  تاريخي و مسائل مربوط به علم موسيقي از ديگر مباحث و اشارات برجسته و مهم در ديوان ناصرخسرو است. اما يکي از مهم‌­ترين مواردي که در ارتباط با اشارات علمي در ديوان ناصرخسرو مطرح است، اشارات او در ارتباط با دانش ستاره‌شناسي است.

ناصرخسرو هر چند که دانشي را بها مي‌دهد که در خدمت دين باشد، اما براي قوي شدن در دين نيز، فهم علوم ديگر از نظر ناصرخسرو ضروري است. اينک براي تبيين اهميت علوم ديگر در ديوان ناصرخسرو به برخي از اشارات نجومي و کاربردهاي آن در ديوان ناصرخسرو اشاره مي‌­شود تا روشن شود که گاهي اطلاعات شاعر تا حد و مرز يک منجم حرفه­‌اي نيز پيش مي­‌رود. براي نمونه در ابيات زير به ترتيب طبق نجوم کهن، خوشه پروين، مجموعه هفت ستاره است؛ عيوق در مغرب قرار دارد؛ مريخ سرخ‌رنگ است و از تاثير آن آهن به وجود آمده و از تاثير خورشيد زر به وجود آمده و...

چو خوشه نسترن پروين درفشنده به سبزه بر                  

به زر و گوهران آراسته خود را چو دارائي

نهاده چشم سرخ خويش را عيوق زي مغرب        

چو از کينه معادي چشم بنهد زي معادائي...

يا:

مريخ چون صحيفه پرخون است                             

بر چرخ، همچو لاله به دشت اندر                  

مريخ زايد آهن بد خو را                                           

وز آفتاب گفت که زايد زر

اما باز هم با اين‌که از اين سنخ اطلاعات به مقدار زيادي در ديوان ناصرخسرو وجود دارد، مع­هذا، ناصرخسرو با ديدي اعتقادي با نجوم کهن برخورد دارد، که به برخي از مهم­‌ترين آراي او در رابطه با نجوم اشاره مي­‌شود:

تاثير ستاره­‌ها در قضا و قدر: ستاره‌­شناسي در ديوان ناصرخسرو تا حدي با ديگر شاعران متفاوت است. ناصرخسرو با توجه به انديشه‌­هاي حاکم بر مذهب اسماعيلي که آن هم برگرفته از ستاره‌شناسي يونان کهن است، اعتقاد دارد که ستارگان در سرنوشت انسان­‌ها نقش ويژه­‌اي دارند.

اين رقيبان که بر اين گنبد پيروزه درند                        

گرچه زيرند گهي جمله، هميشه زبرند

نامشان زي تو ستاره است وليکن سوي من                     

پيشکاران و رقيبان قضا و قدرند

ستارگان لشکر خدايند: از نظر ناصر خسرو، اجرام سماوي دست‌­نشانده امر کردگار هستند:

بنگر به سايرات فلک را که بر فلک                         

ايشان زحضرت ملک­‌العرش لشکرند

بي‌دانشان اگرچه نکوهش کنندشان                              

آخر مدبران سپهر مدورند

شهاب ثاقب: شهاب­‌سنگ­‌ها را ناصرخسرو بر اساس متون ديني، تيرهايي مي­‌داند که به سوي شيطان پرتاب شده‌­اند.

بنگر به ستاره که بتازد سپس ديو                  

چون زر گدازيده که بر قير چکانيش

ستاره­‌شناسي راهي براي درک قدرت خدا: يکي از مهم­ترين اشارات به دانش نجوم که در خدمت اعتقادات است، در اين ابيات ناصرخسرو وجود دارد که کمتر شاعري در ادب فارسي اين ديد را درباره ستاره‌­شناسي دارد؛ چراکه در رابطه با نجوم، عده­‌اي در پي انکار اين دانش و مخالفت با آن بوده‌اند، برخي آن را براي پيش­گويي استفاده مي‌کرده‌­اند و گروهي هم صرفا برخي قواعد خشک علمي را براي آن بيان مي­‌کرده‌­اند. اما ناصرخسرو در اين ابيات معتقد است که: با فهم اطلاعات از وضعيت ستارگان، مي‌توان به دنيايي ديگر(صحرا) رسيد، نعمات اين جهاني از اين آسمان براي ما فرود آمده است، مردم تاکنون از اين آسمان بيرون نرفته‌­اند؛ مگر با نردبان علم. اگر بر اين نردبان برآيي، بي­‌مرگ خواهي شد؛ پس خدا را بپرست:

از طاعت و علم نردباني کن                       

وانگه برشو به کوکب جوزا

زين چرخ برون، خرد همي گويد                          

صحراست يکي و بي‌کران صحرا

زان‌جا همي آيد اندر اين گنبد                               

 از بهر من و تو اين همه نعما

هرگز نشده است خلق از اين زندان                          

جز کز ره نردبان علم آن‌جا

چون جانت به علم شد بر آن معدن                         

سرما ز تو دور ماند و هم گرما

بپرست خداي را و تو بشناس                                      

 از با صفت و ز بي‌صفت تنها

منبع: «ماهنامه سرآمد»

تاریخ انتشار : 1394/08/05
کد : 72674
تعداد بازدید: 78

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601