سه شنبه 27 آذر 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی درباره دانش دین‌شناسی در شعر خاقانی

افضل‌الدين خاقاني شرواني از شاعراني است که اطلاعات فراواني از همه اديان در آثار خود آورده، بخش بسيار زيادي از اشعار او وصف خانه کعبه و ستايش پيامبر اسلام(ص) است.

افضل‌الدين خاقاني شرواني (قرن ششم هجري) از شاعراني است که  اطلاعات فراواني از همه اديان در آثار خود آورده، بخش بسيار زيادي از اشعار او وصف خانه کعبه و ستايش پيامبر اسلام(ص) است.

پایگاه اطلاع‌رسانی بنیادملی نخبگان: دين‌شناسي امروزه يکي از رشته‌هاي مهم علمي در جهان است که خود شاخه‌هاي مختلفي نيز دارد. در بسياري از مراکز علمي و دانشگاه‌هاي جهان، شاخه‌هاي گوناگون اين رشته تدريس مي‌شود. در دين‌شناسي هدف اصلي شناخت مباني معرفتي در اديان ديگر است، بدون آن‌که قصد دفاع يا تخطئه آن دين مورد نظر باشد. در دنياي معاصر با توجه به اهميتي که انواع اديان در جهت‌گيري‌هاي سياسي و فرهنگي کشورها دارند، دين‌شناسي از اهميت بسياري برخوردار است. گفته شده که يکي از تفاوت‌هاي مهم در دين‌شناسي با الهيات يا کلام در اديان اين است که هدف از الهيات يا کلام اين است که شخص دين‌دار نسبت به دين خود يقين يابد و در اعتقادات خود راسخ‌تر شود. اما در دين‌شناسي هدف اصلي اين است که شناختي کلي از چهارچوب يک دين حاصل شود. يعني شخصي که به دانش دين‌شناسي مي‌پردازد، از بيرون به مباني دين مي‌نگرد.

شناخت اديان ديگر از ديرباز مورد توجه دانشمندان و مورخان و حتي اديبان بوده است. ازجمله کساني که در جهان اسلام به مطالعات دين‌شناسي پرداخته، مطهر بن طاهر مقدسي است که در کتاب «البدء و التاريخ» (آفرينش و تاريخ) به بررسي بسياري از اديان پيش از خود و حتي هم‌زمان خود پرداخته است.

ابوريحان بيروني را نيز مي‌توان از چهره‌هاي شاخص در مطالعات دين‌پژوهشي محسوب کرد. در بسياري از کتاب‌هاي تاريخي، همچون آثار ابن خلدون نيز مي‌توان به رگه‌هايي از دين‌پژوهي رسيد. هر چند که اين اشارات با آن‌چه امروزه دين‌پژوهي شناخته مي‌شود، متفاوت است. اما به‌هرحال مي‌توان تا حدودي در اين موارد به بحث‌هاي تطبيقي پرداخت.

در ادب فارسي يکي از مهم‌ترين علاقه‌مندي‌هاي شاعران و نويسندگان نيز مسائل مربوط به اديان بوده است که به طرق مختلف در آثار شاعران و نويسندگان انعکاس يافته است که در برخي از موارد مي‌توان در نگرش-هاي دين‌پژوهي از اين موارد سود جست. در ادب فارسي هنگامي که بحث دين مطرح است، بيشتر با کلام اسلامي سروکار داريم. يعني شاعران و نويسندگان با اتکا به کلام اسلامي بيشتر در پي اثبات حقانيت دين اسلام هستند و به طرق مختلف در آثار خود به اين وجه اشاره دارند. براي نمونه نظامي با اتکا به مباحث مختلف کلامي به بحث در خداشناسي و دين اسلام و به‌خصوص پيامبر اسلام(ص) مي‌پردازد.

کمتر اتفاق مي‌افتد که شاعر يا نويسنده‌اي زماني که مي‌خواهد نسبت به ديني ديگر اظهار نظر کند، نگرش دين خود را در آن دخيل نکند. اما بااين‌حال هستند شاعران يا نويسندگاني که وقتي آثار آنان را مطالعه مي‌کنيم، متوجه آشنايي عميق آنان با يک دين ديگر مي‌شويم. يکي از اين شاعران خاقاني شرواني است.

افضل‌الدين خاقاني شرواني (قرن ششم هجري) از شاعراني است که تلاش مي‌کند اطلاعات فراواني از همه اديان در آثار خود بياورد. بخش بسيار زيادي از اشعار او وصف خانه کعبه و ستايش پيامبر اسلام(ص) است که در اين بخش‌ها با تکيه بر مطالعات ژرف خود در الهيات و کلام اسلامي مطالبي را گاهي بيش از شاعران ديگر در آثار خود از دين اسلام بيان مي‌کند. هم‌چنين اطلاعاتي که او از دين زردشتي و يهودي نيز ارائه مي‌کند، گاهي اوقات اين نتيجه را براي پژوهش‌گر به همراه دارد که او بسياري از اين اطلاعات را، خود در منابع دست اول آن اديان يافته و مطالعه کرده است. يکي از ادياني که پس از اسلام، بيشترين اطلاعات را خاقاني از آن بيان مي‌کند، دين مسيحيت است. اين اطلاعات وسيع خاقاني و نحوه انعکاس آن در اشعارش، بسياري از پژوهشگران و به‌خصوص مستشرقين را به شگفتي واداشته و باعث شده که از اين زاويه جداگانه در آثار او تاملي داشته باشند. براي نمونه خاقاني قصيده‌اي با نام ترسائيه دارد با اين مطلع:

فلک کژروتر است از خط ترسا

مرا دارد مسلسل راهب‌آسا...

در اين قصيده خاقاني از آگاهي‌هاي فراوان خود از دين مسيحيت سخن به ميان مي‌آورد. گفته شده که شايد از آن‌جايي که مخاطب يا ممدوح خاقاني در اين قصيده، آندره ميکوس‌کومننوس بوده، شاعر تا اين حد اطلاعات دين مسيحيت را در شعر خويش انعکاس داده است. هر دليلي که براي اين موضوع وجود داشته باشد، خاقاني مطالبي را از دين مسيحيت در اين شعر خود منعکس کرده که نشان مي‌دهد او به منابع دست اولي درباره دين مسيحيت دسترسي داشته و آنان را مطالعه کرده است. بر اين قصيده خاقاني از قرون نهم و دهم به بعد تا دوران معاصر شروح فراواني نوشته شده که برخي از آن‌ها بدين قرارند: شرح لاهيجي، شرح ولاديمير مينوروسکي که دکتر زرين‌کوب اين شرح را ترجمه و همراه با يادداشت‌هايي منتشر کردند. شرح دکتر ماهيار و دکتر کزازي نيز از ديگر شروحي هستند که بر اين يک قصيده نوشته شده است.

درباره اين موضوع که خاقاني اطلاعات خود درباره مسيحيت را در اشعار خويش از کجا کسب کرده، محققان مطالبي بيان کرده‌اند که اجمالا بدين قرار است: محيط زندگي خاقاني يعني اران و آذربايجان نزديکي کاملي با مرزهاي مسيحيت داشته است و تبادل اطلاعات ميان مسلمانان و مسيحيان که در اين منطقه همسايه بوده‌اند، امري طبيعي بوده است. ديگر اين‌که خاقاني خود ازجمله افرادي بوده که ولع بسياري براي ياد گرفتن علوم مختلف داشته و آنان را در اشعار خويش منعکس مي‌کرده است. آن‌چنان‌که اطلاعات وسيع خاقاني از طب و ستاره‌شناسي و اساطير نيز از همين ولع خاص او سرچشمه مي‌گرفته و او از هر موضوعي که شعرش را جديد جلوه مي‌داده، سود مي‌جسته و عرصه دين‌شناسي و مسيحيت نيز يکي از اين موارد بوده که شعر او را غني و نو مي‌کرده است. موضوع بسيار مهم‌تري که در اين زمينه بايد در نظر باشد، اين است که براساس گزارش خود خاقاني و تاييد بسياري از پژوهش‌گران مادر خاقاني گويا مسيحي بوده و در دوران جواني خود مسلمان شده است. همين انگيزه مي‌تواند مهم‌ترين انگيزه خاقاني به دانستن آيين مسيحيت نيز باشد. خاقاني علاقه فراواني به مادر خود داشته و در اشعار بسياري از او به نيکي ياد مي‌کند و درباره اين‌که او ابتدا مسيحي بوده، در تحفه‌العراقين چنين مي‌گويد:

آن پيرزني که مرد معني است

آن رابعه‌اي که ثاني‌اش نيست

وز رابعه در صيانت افزون

بل رابعه‌ بنات گردون

کدبانوي خاندان حکمت

مستوره‌ دودمان عصمت

بگرفته ز عيش پنج روزه

چون مريم چار ماه روزه

نستوري و موبدي نژادش

اسلامي و ايزدي نهادش

و گويا واژه نستوري بودن مادرش به همين موضوع اشاره دارد که او ابتدا مسيحي بوده و سپس مسلمان شده است.

به‌هرروي اطلاعات خاقاني از دين مسيحيت در شعر او به فراواني وجود دارد و چنان‌که گفته شد، در زمينه آن‌ها کتاب‌ها نوشته شده است. در اين بخش صرفا به برخي از اطلاعات او در زمينه دين مسيحيت در همين قصيده ترسائيه اشاراتي مي‌شود:

1. برخي مکانها:

من و ناجرمکي و دير مخران 

در بقراطيانم جا و ملجا

ناجرمکي جايي است که پادشاهان بقراطي در آن اسکان داشته‌اند و بقراطيان نيز اشاره به پادشاهان ارمنستان داشته است. دير مخران، نام يکي از نيايش‌گاه‌هاي خاص مسيحيان در کنار رود کر بوده است.

2. آيينها و اعياد مسيحي:

به خمسين و به دِنح و ليله‌الفطر

به عيد هيکل و صوم‌العذارا

خمسين در آيين مسيحيت، روزه يا جشني است که 50 روز ادامه دارد. دنح نيز يادآور جشني است که سه مغ براي ديدن عيسي به بيت‌اللحم مي‌روند. ليليه‌الفطر جشني است که مسيحيان اعتقاد دارند عيسي در آن روز برانگيخته مي‌شود. عيد هيکل نيز در اولين يک‌شنبه پس از جشن برانگيختکي عيسي برگزار مي‌شود. صوم‌العذارا نيز جشن دوشيزگان است که در بين برخي از مسيحيان برپا مي‌شده است.

3. تقديسات انصار و شليخا:

به بيت‌المقدس و اقصا و صخره 

به تقديسات انصار و شليخا

تقديسات انصار نام جشني بوده که در آيين مسيحيت، نان و شراب نام دارد. شليخا هم يکي از روزه‌هاي مخصوص مسيحيان است.

4. سه اقنوم:

سه اقنوم و سه فرقت را به برهان

بگويم مختصر شرح موقا

سه اقنوم سه گوهر آسماني در دين مسيحيت است؛ پدر، پسر و روح‌القدس. سه فرقت نيز سه کيش مسيحي است؛ يعقوبي، نسطوري و ملکايي.

5. زنده کردن عازر:

چگونه ساخت از گل، مرغ، عيسي؟

چگونه کرد شخص عاذر، احيا؟

عاذر يا لازاروس نام مردي است که سه روز مرده بود و عيسي پس از آن، او را زنده کرد. ساختن مرغ از گل و جان دميدن در او نيز يکي از معجزات عيسي(ع) است.„

 

تاریخ انتشار : 1395/06/13
کد : 71972
تعداد بازدید: 80

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601