یکشنبه 25 آذر 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی در اکتساب علم در شعر خاقانی

يکي از شاعراني که به مقدار فراواني اشارات دانش‌اندوزي در مکتب در اشعار او وجود دارد، افضل‌الدين بديل بن علي خاقاني (قرن ششم) است. خاقاني در اشعار خود بسياري از مضامين را وسيله ساختن تصاوير شعري و بيان شاعرانه خود مي‌کند. از بازي‌هاي کودکان گرفته تا اشارات بسيار دشوار در دانش‌هاي نجوم، طب، فلسفه، عرفان و ... در اشعار او به مقدار فراواني وجود دارد.

در کنار اشارات گوناگوني که به انواع دانش‌ها در آثار شاعران و نويسندگان مي‌توان داشت، موضوع ديگري نيز جلب توجه مي‌کند و آن هم چگونگي کسب علم و شرايط و لوازم دانش‌اندوزي است. اين موضوع نيز براي بسياري از شاعران و نويسندگان جذاب بوده و دستاويزي براي آفرينش تصاوير شعري و هنري آنان بوده است.

پایگاه اطلاع‎رسانی بنیاد ملی نخبگان: در بسياري از موارد هم ممکن است حس نوستالژيکي که خاطرات علم‌اندوزي براي آفرينندگان آثار هنري بوده، باعث مي‌شده آنان از اين تصاوير در آفرينش‌هاي خود بهره ببرند. به هر صورت هر دليلي که براي اين موضوع باشد، اشاره کردن به اين مطالب در آثار شاعران و نويسندگان يکي از راه‌هايي است که مي‌توان به اين موضوع پي برد که شيوه علم‌آموزي در گذشته به چه شکلي بوده است.

امروزه کسب دانش در مدارس و دانشگاه‌ها صورت مي‌گيرد و نسبت به روزگاران گذشته تا حدودي ساده‌تر شده است. در گذشته کسب علم دشواري‌هاي فراواني داشته است. نخست اين‌که همه خانواده‌ها اين امکان را نداشتند که فرزندان خود را باسواد کنند؛ ديگر اين‌که وسايل دانش‌اندوزي نيز در اختيار همگان نبوده و حتي اگر کساني مراحل نخستين دانش‌اندوزي را در مکاتب طي مي‌کرده‌اند، اين امکان برايشان به‌سختي فراهم مي‌شده تا دانش‌اندوزي را در مراحل بالاتر طي کنند. کسب دانش در دوران کودکي در مکتب بوده است و در سنين بالاتر افرادي که تا حدودي تمکن مالي داشته-اند، مي‌توانسته‌اند به شهرها و مراکز علمي مهم بروند و در محضر استادان خاصي دانش‌اندوزي کنند. هر کدام از اين مراحل دانش‌اندوزي شرايط و لوازمي خاص مي‌طلبيده است؛ از جمله مراحل ابتدايي دانش‌اندوزي دوران کودکي در مکتب بوده است.

يکي از شاعراني که به مقدار فراواني اشارات دانش‌اندوزي در مکتب در اشعار او وجود دارد، افضل‌الدين بديل بن علي خاقاني (قرن ششم) است. خاقاني در اشعار خود بسياري از مضامين را وسيله ساختن تصاوير شعري و بيان شاعرانه خود مي‌کند. از بازي‌هاي کودکان گرفته تا اشارات بسيار دشوار در دانش‌هاي نجوم و طب و فلسفه و عرفان و... در اشعار او به مقدار فراواني وجود دارد. يکي از مضاميني که در اشعار او به مقدار قابل توجهي به کار رفته، مسائل مربوط به درس خواندن در دوران کودکي در مکاتب بوده است. در کتاب‌ها و مقالاتي که در شرح شعر خاقاني نوشته شده، به بسياري از اين موارد به‌طور پراکنده اشاره شده است. از جمله خانم دکتر معصومه معدن‌کن در کتاب نگاهي به دنياي خاقاني (ج2، مرکز نشر دانشگاهي) به برخي از اين موارد اشاره کرده‌اند. در اين بخش به برخي از مسائل و لوازمي که در مکتب‌ها کاربرد داشته و در شعر خاقاني آمده، اشاراتي مي‌شود و درباره آن توضيحاتي داده خواهد شد.

1. مکتب: کودکان در مکتب در محضر استاد درس مي‌خوانده‌اند. در بسياري از موارد استادان و مدرسان سال‌خورده بوده‌اند:

مرا دل پير تعليم است و من طفل زبان دانش

دم تسليم سر عشر و سر زانو دبستانش

2. لوح: بچه‌هاي مکتب براي تمرين نوشتن از يک لوح استفاده مي‌کرده‌اند. اين لوح ممکن بوده از گِل يا از سنگ و حتي از چوب بوده باشد. کودکان روي اين الواح يا تخته‌ها با زغال يا وسيله‌اي نويسا مطالبي مي‌نوشته‌اند و پس از آن‌که استاد آن را مي‌ديد و اصلاح مي‌کرد، دوباره آن را پاک مي‌کرده‌اند و مجدد مي‌نوشته‌اند:

و آن کوس عيدي بين نوان، بر درگه شاه جهان

مانند طفل لوح‌خوان در درس و تکرار آمده

در اين بيت گفته شده که کوس (طبل) مدام بر درگاه شاه نواخته مي‌شود؛ آن‌چنان که کودک از روي لوح مطلب خود را تکرار مي‌کند. بنابراين تکرار نيز از اصول مهم‌ در مکتب‌ها بوده است. هم‌چنين بايد در نظر داشت که اصطلاح هم‌لوح در گذشته به معني هم‌کلاسي بوده است، چنان‌که نظامي مي‌گويد:

با آن پسران خردپيوند

هم‌لوح نشسته دختري چند

3. لوح در بغل: کودکان لوح‌ها را در بغل مي‌نهاده‌اند و با خود به مکتب مي‌برده‌اند و برمي‌گردانده‌اند. خاقاني به اين لوح در بغل گرفتن نيز اشاره دارد:

در دبستان آرزو مرا

روز و شب لوح آرزو به بر است

4. نشره: سرمشقي را که براي کودکان بر لوح مي‌نوشته‌اند، نشره نام داشته و گاهي اوقات اين سرمشق را با رنگ‌هاي مختلف مي‌نوشته‌اند تا کودک بيشتر به درس علاقه‌مند شود. اين نشره‌ها غالبا آيات قرآن بوده‌اند: 

تا کي چو لوح نشره اطفال خويش را

در زرد و سرخ حليت زيبا برآورم

5. عشرخواني: کودکان در مکتب هر 10 آيه را بايد مي‌آموخته‌اند و سپس به 10 آيه بعدي مي‌رفته‌اند که اين 10 آيه خواندن را عشرخواني مي‌گفته‌اند:

زان پس که چار صحف قناعت بخوانده‌اي

خود را ز لوح بوطمعي عشرخوان مخوان

شاعر در اين بيت مي‌گويد: وقتي که در قناعت به درجه‌اي رسيده‌اي که گويي چهار کتاب مقدس را خوانده‌اي، ديگر حد خودت را پايين مياور و مثل کودکان عشرخوان رفتار نکن.

6. الواح رنگين: گويا براي راغب کردن کودکان الواح آنان را رنگين هم مي‌ساخته‌اند:

جام مي چون لوح طفلان سرخ و زرد

نوبهاري با خزان آميخته

7. آموختن خط: در مکتب به کودکان تمرين خط مي‌داده‌اند و در اين ميان برخي معلمان نيز سخت‌گير بوده‌اند. خاقاني به برخي از خطوط آموخته‌شده در مکتب اشاراتي دارد:

ور از فقه درمانم آيم به مکتب

نويسم خط ثلث و نسخ و رقاعي

8. نان بردن کودکان به مکتب: يکي از کارهايي که کودکان انجام مي‌داده‌اند، اين بوده که با خود نان به مکتب مي‌برده‌اند:

طفل زي مکتب برد نان من ز مکتب آمده

بهر پيران ز آفتاب و مه دو نان آورده‌ام

9. خليفه کتاب: کودکاني که تازه وارد مکتب مي‌شده‌اند، بايد ابجد مي‌خوانده‌اند و به آنان ابجدخوان مي‌گفته‌اند و پس از آن‌که مدتي گذشت و در کار پيشرفت مي‌کرده‌اند، به مقام خليفه کُتابي مي‌رسيده‌اند؛ يعني مثلا پس از سالي يا چند سالي مسئول آموزش به تازه‌واردان يا همان ابجدخوانان بوده‌اند:

مرغان چون طفلکان ابجدي آموخته

بلبل الحمدخوان گشته خليفه کتاب

10. مراحل آموزش: مرحله بعد از ابجدخواني الحمدخواني بوده که همان سوره حمد است و پس از آن عشرخواني و سپس سوره‌خواني و پس از طي مراحل بسيار به سوره‌هاي ديگر مي‌رفته‌اند. خاقاني اين مراحل را براي خويشتن در تحفه‌العراقين برشمرده است. او زماني که از عموي خود سخن به ميان مي‌آورد، مي‌گويد که عمويش همه اين مراحل را براي او انجام داده و پيش برده است:

چون ديد مرا زبان‌گشاده

لوح خردم به دست داده

چون ابجد عقل درگذشته

الحمد حقايقم نبشته

عشرم همه روز برگرفته

پس سورت سِر ز سر گرفته

خود کرده مثاله صوابم

خود بوده خليفه کتابم

چندان که مرا به لطف انفاس

آورده به سر حروف والناس

پس برده مرا به آستانه

بر صدرگه کتاب‌خانه

اول در بذله برگشوده

خلق الانسان به من نموده...

 

تاریخ انتشار : 1394/09/28
کد : 71158
تعداد بازدید: 91

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601