چهارشنبه 25 مهر 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی درباره زندگی علمی ابوالوفا بوزجانی؛حکيم خراساني

ابوالوفا بوزجاني رياضي‌دان و ستاره‌شناس برجسته ايراني از مشهورترين دانشمندان مسلمان قرن چهارم هجري است. اين دانشمند عالي‌قدر در پيشرفت علم مثلثات و جنبه‌هاي مختلف نجوم و هندسه و رياضيات کاربردي سهمي بسزا داشته است.

ابوالوفا بوزجاني رياضي‌دان و ستاره‌شناس برجسته ايراني از مشهورترين دانشمندان مسلمان قرن چهارم هجري است. اين دانشمند عالي‌قدر در پيشرفت علم مثلثات و جنبه‌هاي مختلف نجوم و هندسه و رياضيات کاربردي سهمي بسزا داشته است.

پایگاه اطلاع‎رسانی بنیاد ملی نخبگان: ابوحيان توحيدي که به واسطه ابوالوفا بوزجاني به درگاه ابن سعدان، وزير صمصام‌الدوله در بغداد، راه يافته بود، هميشه از ابوالوفا به نيکي ياد مي‌کرد و درباره او چنين مي‌گفت: دست مرا گرفت و به معاش من نظر افکند و مرا به نشاط درآورد و به من مژده نيک داد و حق مرا رعايت کرد و همه اين‌ها را با نعمتي بزرگ  به پايان رساند و گردن‌بندي نيکو به گردنم انداخت.

ظاهرا ابوحيان توحيدي اولين کسي است که براي نخستين بار حكايت فيل‏شناسي كوران را در كتاب «المقابسات» خود آورده است. ابوحيان را به دليل نظرات بدبينانه و نااميدانه که در بعضي آثارش دارد، با صادق هدايت و کافکا مقايسه مي‌کنند. ابوحيان در پايان عمر كتاب‌هايش را سوزاند، با اين توجيه كه «نه يار دلخواهي دارم و نه دوست نزديكي و نه مخدوم قابل اطميناني». با اين‌حال آدمي با اين خصوصيات ابوالوفا را از همه کس بزرگوارتر، شريف‌تر، مورداعتمادتر و انسان‌تر مي‌داند.

زندگی‌نامه بوزجانی

ابوالوفا بوزجاني رياضي‌دان و ستاره‌شناس برجسته ايراني از مشهورترين دانشمندان مسلمان قرن چهارم هجري است. اين دانشمند عالي‌قدر در پيشرفت علم مثلثات و جنبه‌هاي مختلف نجوم و هندسه و رياضيات کاربردي سهمي بسزا داشته است.

او که در بوزجان نزديک تربت جام فعلي در خراسان زاده شد، مقدمات رياضيات را همان‌جا نزد دايي و عمويش فرا گرفت و در 20 سالگي عازم بغداد شد.
ابوحيان توحيدي در مقدمه کتاب «الامتاع و المؤانسه» که به تشويق بوزجاني نوشته، متذکر شده که بوزجاني پيش از رفتن به بغداد، مدتي را در ارَّجان (نزديکي بهبهان) گذرانده است. ارجان در آن زمان مرکز فعاليت ابوالفضل ابن عميد، وزير رکن‌الدوله بويهي، بود. بوزجاني جوان در همين زمان با ابوحيان ميان‌سال آشنا شد.

ابوالوفا پس از رفتن به بغداد به‌سرعت در دربار پادشاهان آل بويه رشد کرد، چندان‌که در 32 سالگي «نقيب مجلس و مرتب» (به اصطلاح امروزي: رئيس جلسه) بزرگان دربار عزالدوله بختيار فرزند معزالدوله ديلمي بود. پژوهش‌هاي نجومي بوزجاني، در ناحيه‌اي در بغداد به نام باب التِّبْن و در زمان حکومت عزالدوله ديلمي، انجام مي‌شده است که  اين محل را بايد رصدخانه شخصي ابوالوفا دانست. او هم‌چنين در رصدخانه‌اي هم که شرف‌الدوله با نام اصلي شيردل، پسر عضدالدوله ديلمي، در بغداد ساخته بود، به سرپرستي بيژن رستم کوهي همکاري کرده است. امضاي ابوالوفا با خط خود او به‌عنوان تاييد بر رصد رستم کوهي موجود است.

در روزگار صمصام‌الدوله بويهي قدرت سياسي و جايگاه اجتماعي بوزجاني از اين نيز فراتر رفت و نظر او در عزل و نصب کارگزاران دولت موثر افتاد. چندان که ابوحيان توحيدي را که تنگدست و پريشان‌حال از ري به بغداد آمده بود، به سمت سرپرستي بخش اداري بيمارستان عضدي گماشت و سپس او را به دوست نزديکش ابن سعدان، وزير صمصام‌الدوله بويهي، معرفي کرد.

از عالم بودن بوزجاني همين بس که ابوحيّان توحيدي و ابونصر عراق، استاد ابوريحان بيروني، از او با لقب «شيخ» ياد کرده‌اند. هم‌چنين از او با لقب‌هاي «حاسب» و «مهندس» نيز ياد شده است و دانشمندان برجسته‌اي چون ابوريحان و غياث‌الدين جمشيد کاشاني به دستاوردهاي او استناد مي‌کردند.

ابن خلکان تاريخ‌نگار با آن‌که در کتاب خود «وَفَيات الاَعيان» (سرشناسان درگذشته) کمتر به رياضي‌دانان و منجمان پرداخته، با اين‌حال درباره بوزجاني چنين آورده است: «از پيشوايان نام‌دار در علم هندسه بود. و در اين علم چيزهاي شگفت بيرون آورده بود که پيش از وي سابقه نداشت.»
 به سبب اشتهار و فعاليت‌هاي بوزجاني، يکي از دهانه‌هاي سطح کره ماه، به نام او «بوزجاني» ناميده شده است.
ابوالوفا و ابوریحان

بوزجاني با ابوريحان بيروني مکاتبه داشت و هنگامي که ابوريحان در خوارزم (کاث) بود، براي رصد هم‌زمان ماه‌گرفتگي با بوزجاني که در بغداد بود، قرار گذاشتند. درنتيجه اين همکاري، اختلاف ساعت ميان نصف‌النهارهاي اين دو شهر، نزديک به يک ساعت استخراج شد که به مقدار واقعي بسيار نزديک است و اين کار يک سال قبل از مرگ بوزجاني انجام گرفت.

تالیفات بوزجانی

«في ما يحتاج اليه الصانع من الاعمال الهندسه»؛ اين کتاب معمولا به اختصار «اعمال هندسي» خوانده مي‌شود و آن را با نام‌هاي «تجارت و نجارت» (نجاري، معادل واژه‌ مهندسي کنوني) به فارسي ترجمه کـرده‌اند. شرح فارسي‌ اين کتاب «فتوحات غيبيه» نام دارد و نويسنده‌ آن محمدباقر يزدي است.

در کتاب «اعمال هندسي»، در آغاز از ابزارهايي که براي ساختمان‌هاي هندسي لازم است (خط‌کش، پرگار، گونيا) صحبت مي‌کند. بعد ساده‌ترين مسائل ساختماني هندسه را (همچون تقسيم پاره‌خط راست يا زاويه به دو بخش براي رسم عمود برخط راست و بر صفحه، رسم خط‌هاي راست موازي، رسم مماس بر دايره، پيدا کردن مرکز دايره) شرح مي‌دهد و سپس به رسم شکل‌هاي پيچيده‌تر (مانند چندضلعي‌هايي با ضلع‌ها يا زاويه‌هاي برابر) مي‌پردازد.

بوزجاني در کتاب «اعمال هندسي» خود، به شکل‌هاي فضايي هم توجه مي‌کند و به‌ويژه درباره رسم شکل روي کره و ساختن چند وجهي‌هاي منتظم و نيمه‌منتظم، مسئله‌هاي متعددي را حل مي‌کند. در ضمن شکل‌هاي زينتي هندسه را هم که در گل‌دوزي، قالي‌بافي و کاشي‌کاري کاربرد دارند، فراموش نمي‌کند. هدف مولف از نگارش اين کتاب گردآوري اعمال هندسي مورد نياز صنعت‌گران به زباني ساده و بدون اشاره به دليل و برهان آن‌ها بوده است.

يكي از كارهاي مرتبط با فيزيك كه در كتاب «اعمال هندسي» آمده است، دستور ساخت آينه‌هاي سوزان است. آينه سوزان، آينه مقعر و سهمي‌وار است که مي‌تواند اشعه خورشيد را در نقطه‌اي موسوم به کانون جمع کند و در اين نقطه اجسام قابل اشتعالي را بسوزاند.
(گفته شده  كه ارشميدس براي آتش زدن كشتي‌هاي رومي که به زادگاهش حمله کرده بودند، از چنين آينه‌هايي استفاده كرد.)

از شاهکارهاي ابوالوفاي بوزجاني، کتابي است با عنوان «مجسطي» يا «الکامل». بوزجاني در مقدمه‌ اين کتاب‌ بيان‌ کرده‌ که در اثبات‌ مسائل‌ هـندسي از روش‌هاي هـندسي‌ و در مسائل عددي از برهان‌هاي عددي استفاده کرده است تا افرادي که در ديـگر‌ عـلوم‌ مهارت ندارند، با مشکل مواجه نشوند. همان‌گونه‌ که‌ مي‌بينيم، با‌ آن‌که‌ «مجسطي» ‌کتابي تخصصي است، اما ابو‌الوفـا کـوشيده اسـت آن را ساده بنويسد.

بوزجاني در کتاب «مجسطي» خود، آن‌چه براي توضيح حرکت‌هاي آسماني لازم است، مي‌آورد که درواقع چيزي جز پايه‌گذاري کامل مثلثات نيست. او با روش خود سينوس 30 دقيقه را به کمک يک نابرابري، تا 8 رقم بعد از مميز به دست آورده است، سپس جدول سينوس‌ها را 30 دقيقه تنظيم کرده و بعد از تعريف مفهوم دقيق تانژانت و سکانت، جدول‌هاي تانژانت‌ها را تشکيل داده است.

کتاب «في مايحتاج اليه الکُتّاب و العُمّال من علم الحساب» مهم‌ترين کتاب ابوالوفا در حساب است که آن را «منازل»، يا «منازل السبع» نيز مي‌نامند. ابوالوفا اين کتاب  را براي عضدالدوله بويهي نوشت. او در اين کتاب به بررسي اصول نظري رياضي پرداخته و مفاهيم جديدي چون انواع کسرها براساس تقسيم‌بندي و يافته‌هاي خود، محاسبه آن‌ها و بسط کسرهاي مرکب به کسرهاي اصلي با استفاده از قواعد مخصوص و جدول‌هاي کمکي را ارائه کرده است. بوزجاني روشي ابداع کرد که به کمک آن نسبت به روش‌هاي پيشين، کسرها با سرعت بيشتري ساده مي‌شوند. او نخستين مورد کاربرد اعداد منفي در تاريخ رياضيات در جهان اسلام را انجام داده و از اصطلاح «دَيْن» (وام) براي اين مفهوم استفاده کرده است.

سـه‌ فصل اول اين کتاب به اعمال حساب و مساحت اختصاص دارد و چهار فصل ديگر آن درباره‌ صرافي، تجارت و ماليات و... است. او در اين کتاب تـلاش کـرده تـمام مطالب رياضي مورد‌ نياز‌ برخي شغل‌ها را بـه زبـاني سـاده و قـابل درک بـراي عـموم توضيح دهد.

در اين کتاب، بوزجاني ساخت وسيله‌اي را براي اندازه‌گيري فاصله‌ها، ارتفاع کوه‌ها، عرض رودخانه‌ها و عمق چاه‌ها و کارهايي‌ مانند‌ اين‌ها را توضيح داده است. اين وسيله از خط‌کشي تشکيل‌ مي‌شد‌ که داراي دو زائده بوده و روي هر زائده سوراخي وجود داشته. اين خط‌کش روي سـطحي افـقي نصب مي‌شده و بسياري‌ از‌ کارهاي اسطرلاب را انجام مي‌داده است.

او هم‌چنين در اين کتاب واحدهاي مختلف اندازه‌گيري رايج در بين مردم‌ گوناگون‌ مشرق‌زمين‌ را بيان کرده که اين خود مـنبع بـاارزشي در اين مورد‌ است.

دستاوردهای بوزجانی

از دستاوردهاي مهم بوزجاني در مثلثات ابداع شکلِ ظلي (قضيه تانژانت‌ها) است که در حل مثلث قائم‌الزاويه کروي و مثلثات تخت به کار مي‌رود. بوزجاني  حالت خاص شکل مغني (قضيه سينوس‌ها) را نيز در مثلث قائم‌الزاويه کروي اثبات کرده است. قضيه اخير در اثبات حالت کلي شکل مغني براي مثلث کروي نامشخص به کار مي‌رود.

بـوزجاني‌ مقدار سـينوس نيم درجه را با دقت‌ بسيار‌ زيـادي‌ بـه‌ دست‌ آورد. سپس‌ با استفاده از اين يافته، مقدار سينوس 12 درجه را در دستگاه شصت‌گاني به دسـت آورد که اگـر اين مقدار را به دستگاه ده‌دهي امـروزي ببريم، تا هشت رقـم اعـشاري‌ پاسخ با مقدار واقعي تـطبيق مـي‌کند.
او‌ بـراي اولين بار شعاع دايره‌ مثلثاتي‌ را برابر واحد گرفته‌ است. تا‌ پيش از او رياضي‌دانان يوناني‌ و دوره‌ اسلامي هـمواره شـعاع مـثلثاتي را برابر 60 واحد مي‌گرفتند.

بوزجاني در يکي از رسايل خود از دو روش مبتني بر مثلثات کروي براي تعيين فاصله بغداد تا مکه معظمه استفاده کرده است. او هم‌چنين روش‌هاي گوناگوني براي رسم شکل‌هاي مختلف هندسي با خط‌کش و پرگاري که فتحه آن ثابت شده باشد، ابداع کرده است.

در ميان رياضي‌دانان اسلامي ابوالوفا بوزجاني براي اولين بار از اعداد منفي استفاده کرده و به صورت کاربردي به اين مسئله پرداخته است. اعداد منفي در بازرگاني به معناي دين و وام و قرض است و در برابر اعداد مثبت به معناي دارايي و موجودي قرار مي‌گيرد. کلمات بدهکار و بستانکار نيز از اين‌جا نشئت مي‌گيرند. گرچه لوكا پاچيولي در قرن پانزدهم ميلادي رساله‌اي نوشت و فصلي از آن را به حسابداري اختصاص داد، اما ابوالوفا بوزجاني پنج قرن قبل از او در بخشي از کتاب «المنازل» فصلي به نام «ضروريات علم حسابداري براي کاتبان و کاسبان» نوشت.

 

 

تاریخ انتشار : 1394/12/01
کد : 70757
تعداد بازدید: 165

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601