پنج شنبه 25 مرداد 1397

بنیاد ملی نخبگان

بنیاد نخبگان استانها

بنیاد نخبگان استانها

پیوندها

اشاراتی درباره علم شهرسازی و معماری در شاهنامه فردوسی

جست‌وجو در لابه‌لاي متون تاريخي و ادبي يکي از راه‌هايي است که علاوه بر آثار معماري به‌جاي‌مانده از روزگاران گذشته، اطلاعاتي را درباره نحوه ساخت‌وسازها در آن دوران‌ها در اختیار ما می‌گذارد.

داستان‌هاي شاهنامه مربوط به قبل از اسلام است، ولي فردوسي اين اثر را در در اواخر قرن چهارم به نظم درآورده است و گزارش‌هاي او از سويي نمايان‌گر اطلاعاتي از قبل از اسلام است که در منابع فردوسي بوده‌اند و از سويي توصيفات او مطابق با ديده‌ها و شنيده‌هاي او در قرن چهارم و پنج هجري است.

پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد ملی نخبگان: یکي از راه‌هايي که مي‌توان اطلاعاتي را از نحوه ساخت‌وسازها در گذشته به دست آورد، علاوه بر آثار معماري به‌جاي‌مانده از آن روزگاران، اطلاعاتي است که از لابه‌لاي متون تاريخي و ادبي مي‌توان به دست آورد. در اين ميان برخي از شاعران و نويسندگان به بيان دقيق چگونگي آثار معماري گذشتگان پرداخته‌اند و از اين رهگذر گزارش‌هايي دقيق از اين سازه‌ها مي‌توان استخراج کرد. يکي از متوني که اطلاعات بسياري از مردم‌شناسي و اعتقادات گذشتگان مي‌تواند در اختيار ما قرار دهد، شاهنامه فردوسي است. داستان‌هاي شاهنامه مربوط به قبل از اسلام است، ولي فردوسي اين اثر را در در اواخر قرن چهارم به نظم درآورده است و گزارش‌هاي او از سويي نمايان‌گر اطلاعاتي از قبل از اسلام است که در منابع فردوسي بوده‌اند و از سويي توصيفات او مطابق با ديده‌ها و شنيده‌هاي او در قرن چهارم و پنج هجري است. در هر صورت در زمينه نوع ساخت‌وسازها و معماري در شاهنامه مطالب جالبي وجود دارد که امروزه از برخي از آن‌ها مي‌توان به نوع ساخت وسازها در قرن چهارم و پنجم يا حتي قبل از اسلام پي برد. لازم به ذکر است که در اين نوشتار هدف آن نيست که گفته شود فردوسي به اندازه يک مهندس ساختمان اطلاعات و مطالعه داشته است، بلکه هدف اين است که گفته شود براي به دست آوردن همين اطلاعات اندک نيز، دقت و کمي مطالعه در ساختمان‌ها نياز بوده، که تا حدودي اين دقت و مطالعه براي فردوسي مهيا بوده است. امروزه بحث شهرسازي و معماري خود دو شعبه مجزاي علوم ساخت‌وساز (عمران) محسوب مي‌شوند، اما در جستار پيش رو، اين دو بخش در کنار هم بررسي شده‌اند، چراکه نگاه گذشتگان به اين علوم اين‌گونه بوده است. موضوع ديگر قابل ذکر اين‌که، مباحث شهرسازي و معماري در شاهنامه، مفصل‌تر از موارد ذيل قابل بررسي است، اما در اين جستار به بحثي مختصر پيرامون آن پرداخته شده است.

الف) ساختن شهر

يکي از اعمال بسيار مهم هر پادشاهي ساختن شهري جديد بوده؛ به گونه‌اي که در متون تاريخي و اساطيري ساخت هر شهري به يک پادشاه تعلق داشته است. در ساختن شهرها اصولي نيز مدنظر بوده است.

1- قسمت‌هاي شهر: هر شهر(=شارستان) شامل قسمت‌هاي بسياري از محلات(=برزن) و کوچه و بازار بوده است: 

يکي شارستاني برآورد شاه

پر از برزن و کوي و بازارگاه

2- اولين اصل در شهرسازي، وجود منابع آبي بوده و پس از ساختن يک سد بزرگ، ساخت شهر را شروع مي‌کرده‌اند:

چو بگشاد داننده از آب بند

يکي شهر فرمود بس سودمند

3- دروازه‌هاي شهر: شهرها، دروازه‌هاي محکمي هم داشته‌اند که در مواقع ضرور بسته مي‌شده است:

بدان باره اندر کشيدند رخت

در شارستان را ببستند سخت

4- مشکل ساخت‌وسازهاي فراوان: گاهي اوقات تراکم جمعيت در برخي شهرها به قدري زياد بوده که حتي کوچک‌ترين جاي خالي هم در شهر وجود نداشته است. (گويي مشکل ساخت‌وساز فقط مربوط به روزگار ما نيست!)

ز بس برزن و کوي و بازارگاه

تو گفتي نمانده است بر خاک راه

5- در نبردها، يکي از راه‌هاي تسلط بر شهر، خراب کردن ديوار از بن و اساس بوده است:

بن باره زان پس به کندن گرفت

ز ديوار مردم فکندن گرفت

ب) کاخ و بخش‌های مختلف آن

پس از آن‌که شهري ساخته مي‌شد، يکي از مهم‌ترين بخش‌ها در هر شهري کاخ‌هاي شاهي بوده است. اين کاخ‌ها قسمت‌ها و ويژگي‌هايي خاص داشته‌اند.

1- کاخ‌هاي مرتفع: برخي از اين کاخ‌ها بسيار مرتفع بوده‌اند، به گونه‌اي که براي رفتن به بالا بايد کمندي بلند داشت: 

به چنگ اندرون شست يازي کمند

برآمد بر بام کاخ بلند

2- خوابگاه‌ها: داخل کاخ‌ها، خوابگاه‌هايي بوده که کليد مخصوص هم داشته‌اند:

چو برگشت کيخسرو از پيش تخت

در خوابگه را ببستند سخت

3- آشپزخانه: آشپزخانه‌هاي کاخ  هم در اختيار افراد خاص بوده که کليد مخصوص به خود را داشته‌اند: 

کليد خورش‌خانه پادشا

بدو داد دستور فرمانروا

4- شبستان: شبستان‌ها هم درون ايوان‌ها قرار داشته‌اند:

چو آمد به شادي به ايوان خويش

همان گاه شد در شبستان خويش

5- راه‌هاي زيرزميني: داخل کاخ‌ها، راه‌هاي زيرزميني هم براي مواقع اضطرار مي‌ساخته‌اند: 

در ايوان که در دژ برآورده بود

يکي راه زير زمين کرده بود

ج)  آتشکده

مکان‌هاي مذهبي از قسمت‌هاي مهم در هر شهري محسوب مي‌شود و در شاهنامه نيز در هر شهري، آتشکده‌هايي مخصوص قرار داشته است.

1- آتشکده‌ها را در درون شارستان‌ها مي‌ساخته‌اند: 

در آن شارستان کرد چندان درنگ

که آتشکده گشت با بوي و رنگ

2- چنين برمي‌آيد که آتشکده‌ها، علاوه بر اعمال مذهبي، محل برگزاري جشن‌هاي مهمي نظير سده و نوروز نيز بوده‌اند:

چو شد ساخته جاي آتشکده

همان جاي نوروز و جشن سده

د) نحوه ساخت‌وسازها

يکي از مهم‌ترين اطلاعاتي که از رهگذر متون کهن مي‌توان به دست آورد، گزارش‌هايي است از نحوه کاربرد مصالح ساختماني و چگونگي استفاده از اين مصالح در ساختمان‌ها. در اين ميان اطلاعاتي نيز از شاهنامه فردوسي مي‌توان به دست آورد:

1- ساخت‌وساز در شهرهاي بزرگ و مهم بيشتر با سنگ و گچ انجام مي‌شده است:

ز سنگ و ز گچ بود بنياد کار

چنين بايد آن کو دهد داد کار

2- ديوارها را از سنگ و گچ مي‌ساخته‌اند؛ هم‌چنين مصرع دوم احتمالا اشاره به اين دارد که ابتدا نقشه ديوار را مي‌کشيده‌اند و سپس ديوار را مي‌ساخته‌اند. (در شاهنامه ساختن ديوارها و نوشتن متون را نخستين بار ديوها به انسان‌ها آموزش داده‌اند. شايد واژه ديو از اين منظر با ديوار هم‌ريشه باشد.)

به سنگ و به گچ ديو ديوار کرد

نخست از برش هندسي کار کرد

3- ساختن خانه‌هايي از آبگينه (شايد خيالي باشد، اما به‌هرحال چنين تخيلاتي هم در نوع خود جالب بوده است):

دو خانه دگر زآبگينه بساخت

زبرجد به هر جايش اندر نشاخت

و اين موضوع باز در جاي ديگر تکرار شده است:

که از آبگينه همي خانه کرد

وزان خانه گيتي پرافسانه کرد

4- خانه‌هايي از چوب: يکي ديگر از روش‌هاي ساخت خانه در برخي از مکان‌ها، از چوب بوده است:

همان خانه‌ها کرده از چوب و ني

زمينش هم از ني فرو برده پي

5- در‌هاي آهنين: براي محافظت بيشتر از شهرها، دژها را از در‌هاي آهنين مي‌ساخته‌اند:

نهادش در آن دژ دري آهنين

هم آرامگه بود و هم جاي کين

6- براي نگه‌داري ساختمان و عدم نفوذ آب و تخريب خانه، پشت‌بام‌ها را با گل مي‌اندوده‌اند:

پي کاخ آباد را بر کنيد

به گل بام او را توان‌گر کنيد

7- در بسياري از موارد براي ساختن خانه از گل پخته استفاده مي‌کرده‌اند و براي محکم کردن و تزيين آن از ساروج بهره مي‌برده‌اند (شبيه نماي سنگ در ساختمان‌هاي امروزي):

يکي خانه‌اي کرده از پخته خشت

به ساروج کرده بسان بهشت

ه) دخمه‌ها

گورستان‌ها براي هر شهري بسيار مهم محسوب مي‌شود. در آيين ايرانيان پيش از اسلام، استخوان‌هاي مردگان را در دخمه‌هايي قرار مي‌دادند که معمولا در کوهستان‌ها و درون سنگ‌ها قرار داشت. در شاهنامه نيز اطلاعاتي ديگر از اين دخمه‌ها مي‌توان به دست آورد.

1- دخمه‌ها را در باغ‌ها نيز مي‌ساخته‌اند و خيلي هم بلند بوده است.

به باغ اندرون  دخمه‌اي ساختند

سرش را به ابر اندر افراختند

2- دخمه‌ها درهاي مخصوص  داشته‌اند:

در دخمه بستند و گشتند باز

شد آن نامور شير گردن‌فراز

و) قسمت‌های دیگر شهر

هر  شهري علاوه بر قسمت‌هايي که بدان‌ها اشاره شد، بخش‌هاي ديگري نيز داشته‌اند، که در اين‌جا به چند مورد اشاره‌اي مختصر مي‌شود.

1- انبار: از بخش‌هاي بسيار مهم هر شهري انبار آن شهر بوده است؛ به گونه‌اي که معمولا پس از سقوط انبار غذايي در جنگ‌ها، آن شهر به‌آساني سقوط مي‌کرده است. به همين دليل انبارها را در جاهاي پنهان  و دور از دسترس مي‌ساخته‌اند:

به هر سو که انبار بودش نهان

ببخشيد بر کهتران و مهان

2- حمام: وجود حمام يکي از مهم‌ترين نشانه‌هاي شهرهاي آباد بوده است. آب و روان بودن جوي آب هم در شهرها از مصاديق مهم هر شهري محسوب مي‌شده است:

همه شهر گرمابه و رود و جوي

به هر برزني آتش و رنگ‌ و بوي

3- بازار: بازار يکي از مهم‌ترين بخش‌ها در هر شهر و مرکز مبادلات اقتصادي و حتي فرهنگي بوده است؛ به گونه‌اي که هنگام جشن و شادماني همگاني، تمام راه‌ها و کوچه‌ها و بازارها را آذين مي‌بسته‌اند:

ببستند آذين به شهر و به راه

همه برزن و کوي و بازارگاه

4- آسيا: وقتي که شهري در کنار رودي ساخته مي‌شد، يکي از مهم‌ترين نيازهاي آن شهر وجود آسيا بود، که غالباً اين آسياها با آب کار مي‌کرده‌اند و گاهي پره‌هاي آسيا به قدري بزرگ بوده‌ که حتي مي‌توانسته‌اند، شتر و پيل را هم تکه‌تکه کنند:

ستوران و پيلان چو تخم گيا

شد اندر دم پره آسيا

خلاصه سخن اين‌که وقتي به شاهنامه فردوسي مي‌نگريم، متوجه مي‌شويم که تصوير دقيق و شفافي از شهرهاي آن روز و نوع معماري آن‌ها مي‌توان به دست آورد، طوري که بايد حکيم فردوسي را در ارائه اين تصوير بسيار چيره‌دست دانست.

 

منبع: «ماهنامه سرآمد»

 

تاریخ انتشار : 1394/06/16
کد : 70582
تعداد بازدید: 104

    تمامی حقوق متعلق به این سایت برای بنیاد ملی نخبگان محفوظ می باشد
آدرس: خیابان آزادی- بین خیابان نواب و رودکی- جنب کوچه طاهرنیا- پلاک 209 تلفن: 63478000 - 09601